فرهنگِ بیدار

فیلسوف و پزشکِ بزرگِ ایرانی (حدود ۹۸۰–۱۰۳۷ م) و نویسندهٔ «قانون در طب» و «شفا»؛ از تأثیرگذارترین دانشمندانِ جهانِ اسلام و قرونِ وسطا.

پلی‌مَتِ بزرگِ ایرانیِ خوارزمی (۹۷۳–۱۰۴۸ م)؛ در ستاره‌شناسی، ریاضی، جغرافیا، تاریخ و مردم‌شناسی سرآمد بود و «تحقیق ماللهند» و «قانون مسعودی» را نگاشت.

طیفِ گستردهٔ مخالفانِ جمهوری اسلامی، از سلطنت‌طلبان و جمهوری‌خواهان تا چپ‌ها و فعالانِ حقوقِ بشر؛ هم در داخل، هم در تبعید.

کوششِ روشمندِ فقیه برای بیرون کشیدنِ احکامِ دینی از دلِ منابع؛ در فقهِ شیعه «باب» آن هرگز بسته نشد و پایهٔ مرجعیت شد.

شاعر، نویسنده و روزنامه‌نگار؛ چهرهٔ سرشناسِ «شعرِ سپید» (شعرِ آزادِ بی‌وزن) در ادبِ معاصرِ فارسی (۱۹۲۵–۲۰۰۰).

بنیان‌گذارِ شاهنشاهیِ ساسانی (فرمانروایی ۲۲۴–۲۴۲ م) که واپسین شاهِ اشکانی را شکست داد و بر جای او، دودمانِ ساسانی و دینِ رسمیِ زرتشتی را برنشاند.

ایران در ۳۱ استان بخش شده است؛ نقشه‌ای که جغرافیا، اقوام و میراثِ رنگارنگِ کشور را بازمی‌تاباند. (توجه: «ایلام» نام یک استان امروزی است، نه تمدن باستانی «عیلام».)

روایتی ملی‌گرایانه از سدهٔ بیستم که ایرانیان را از تبارِ «آریایی» می‌خواند؛ مفهومی که امروز از نظرِ علمی مناقشه‌آمیز و سیاسی‌شده دانسته می‌شود.

جهانِ اسطوره‌ایِ ایران؛ شاهانِ پیشدادی و کیانی، پهلوانانی چون رستم و موجوداتی چون سیمرغ، که بیشترشان در شاهنامه گرد آمده‌اند.

امپراتوریِ ایرانیِ دودمانِ اشکانی (حدود ۲۴۷ پ.م–۲۲۴ م) که سلوکیان را از فلاتِ ایران بیرون راند و قرن‌ها یکه‌رقیبِ روم در خاور ماند.

شهرِ بزرگِ مرکزِ ایران که شاه‌عباس پایتختِ صفوی‌اش کرد؛ با میدانِ نقش‌جهان و مسجدهایش شاهکارِ معماریِ ایرانی است — چندان که «نصفِ جهان» خوانده شد.

چهرهٔ یکپارچهٔ جغرافیاییِ ایران؛ کوه‌ها، کویرها، دریاها و مرزها — همان صحنه‌ای که تاریخ و تمدنِ این سرزمین بر آن بازی شد.

دودمانی کوتاه‌عمر (۱۷۳۶–۱۷۹۶ م) که نادرشاه افشار بر ویرانه‌های صفویان برپا کرد و با لشکرکشی‌هایش، از جمله یورش به هند، ایران را بارِ دیگر نیرومند ساخت.

اقتصادِ ایران؛ دیرزمانی وابسته به نفت و گاز، وارثِ بازرگانیِ جادهٔ ابریشم و امروز درگیرِ کشاکشِ تحریم‌ها و سیاست‌های داخلی.

آهنگ‌های تکرارشونده در تاریخِ سیاسیِ ایران؛ تمرکزِ قدرت، دستِ بیگانگان و چرخهٔ انقلاب و استبداد، کلیدِ فهمِ پویاییِ حکمرانی.

نوهٔ پیامبر و سومین امامِ شیعه (۶۲۶–۶۸۰ م) که در کربلا رویاروی یزید ایستاد و کشته شد؛ شهادتِ او محورِ سوگواری و هویتِ شیعی است.

پسرعمو و دامادِ پیامبر و چهارمین خلیفهٔ راشدین (حدود ۶۰۰–۶۶۱ م)؛ شیعیان او را نخستین امام و جانشینِ برحقِ پیامبر می‌دانند.

متکلم، فقیه و عارفِ ایرانیِ سنّی‌مذهب (حدود ۱۰۵۸–۱۱۱۱ م) که با «احیای علومِ دین» و نقدِ فلسفه، رد پایی ژرف بر اندیشهٔ اسلامی نهاد.

دوازدهمین امامِ شیعهٔ اثنی‌عشری که بنا بر باور، در غیبت به‌سر می‌برد و در آخرالزمان برای برپاییِ عدل ظهور خواهد کرد.

آموزه‌ای که رهبریِ دینی و سیاسیِ امت را حقِ امامانِ معصومِ نسلِ علی می‌داند؛ یکی از ستون‌های بنیادینِ اعتقادِ شیعه.

صدراعظمِ اصلاح‌گرِ ایران در آغازِ پادشاهیِ ناصرالدین‌شاه قاجار (۱۸۰۷–۱۸۵۲ م) و بنیان‌گذارِ دارالفنون، نخستین دانشگاهِ نوینِ ایران.

موجی که در ۱۹۷۸–۱۹۷۹ م اتحادی گسترده را به خیابان کشید، تختِ پهلوی را واژگون کرد و به رهبریِ خمینی، جمهوری اسلامی را برنشاند.

جنبشی (۱۹۰۵–۱۹۱۱ م) که مجلس و نخستین قانونِ اساسیِ ایران را پدید آورد و مهارِ قدرتِ مطلقِ شاهِ قاجار را بر گردنِ او انداخت.

کهن‌ترین گنجینهٔ متونِ مقدسِ زرتشتی، دربردارندهٔ گاهان (سروده‌های منسوب به خودِ زرتشت)، به زبانِ باستانیِ اوستایی.

خدای یکتا و آفرینندهٔ نیکی در آیینِ زرتشت؛ سرچشمهٔ نظم و راستی که در برابرِ اهریمن ایستاده است.

تسخیرِ سفارتِ آمریکا در تهران (۱۹۷۹–۱۹۸۱ م) و ۴۴۴ روز گروگانیِ دیپلمات‌های آمریکایی؛ بحرانی که مسیرِ روابطِ ایران و آمریکا را برای دهه‌ها رقم زد.

نخستین پایتختِ هخامنشیان که کوروش بزرگ بنیان نهاد و آرامگاهِ ساده و باشکوهِ خودِ او در دلِ آن آرمیده است.

ایدئولوژیِ ملی‌گرایانه‌ای که بر یگانگیِ مردمانِ ایرانی‌تبار و شکوهِ میراثِ پیش از اسلام پای می‌فشارد؛ در دورانِ پهلوی اوج گرفت.

کارنامهٔ پرچم‌های ایران، از درفشِ کاویانی و نمادِ شیر و خورشید تا سه‌رنگِ کنونیِ جمهوری اسلامی؛ هر پرچم آینهٔ دگرگونیِ سیاست و هویت.

واپسین دودمانِ پادشاهیِ ایران (۱۹۲۵–۱۹۷۹ م)، از رضاشاه تا محمدرضاشاه؛ روزگارِ نوسازیِ شتابان، تمرکزِ قدرت و سرانجام، فروپاشی در انقلابِ ۱۳۵۷.

بنیان‌گذارِ اسلام (حدود ۵۷۰–۶۳۲ م)؛ مسلمانان او را واپسین پیامبرِ خدا و آورندهٔ قرآن می‌دانند.

سنّتِ رزمِ ایران از سپاهِ جاویدانِ هخامنشی و سواره‌نظامِ پارتی تا ارتش‌های نوین؛ آینه‌ای از فراز و فرودِ قدرتِ ایران در گذرِ تاریخ.

شهرِ بزرگِ شمال‌غربِ ایران، نخستین پایتختِ صفوی و کانونِ آذری‌زبانان؛ در انقلابِ مشروطه پرچم‌دارِ مقاومت بود.

پایتختِ آیینیِ هخامنشیان که داریوش بزرگ سنگِ نخستش را نهاد؛ نمادِ شکوهِ ایرانِ باستان که سرانجام در آتشِ اسکندر سوخت.

شاخه‌ای از اسلام که رهبریِ امت را حقِ علی و امامانِ نسلِ او می‌داند؛ گونهٔ دوازده‌امامیِ آن از دورانِ صفوی دینِ رسمیِ ایران است.

پایتختِ اشکانیان و ساسانیان بر کرانهٔ دجله، با طاقِ کسرای بلندآوازه‌اش، که در ۶۳۷ م به دستِ اعرابِ مسلمان افتاد.

دودمانی که تیمور گورکانی در پایانِ سدهٔ چهاردهم م بنیان نهاد؛ با آنکه لشکرکشی‌هایش خونین بود، عصری درخشان از هنر، معماری و ادبِ فارسی (مکتبِ هرات) از آن زایید.

نظامِ سیاسیِ برآمده از انقلابِ ۱۳۵۷ که با همه‌پرسیِ ۱۹۷۹ پایه گرفت و بر بنیادِ ولایتِ فقیه، فرمانرواییِ روحانیونِ شیعه را با نهادهای جمهوری درهم‌آمیخت.

وقتی امتیازِ انحصاریِ تنباکو به بیگانگان سپرده شد، خیزشی سراسری (۱۸۹۰–۱۸۹۲ م) با یک فتوای تحریم قلیان‌ها را خاموش کرد و امتیاز را پس گرفت؛ نخستین رخ‌نمایی از قدرتِ سیاسیِ علما و مردم.

هشت سالِ خونین (۱۹۸۰–۱۹۸۸ م) که با یورشِ عراقِ صدام به ایران آغاز شد و با صدها هزار کشته، بی‌آنکه یک وجب مرز جابه‌جا شود، به پایان رسید.

گنجینه‌ای از زندگی‌نامه‌ها و چهره‌های تأثیرگذارِ تاریخِ معاصرِ ایران؛ از رهبران و سیاستمداران تا کنشگران و قربانیان.

غزل‌سرای نامدارِ ایرانی (حدود ۱۳۲۵–۱۳۹۰ م) از شیراز که دیوانش از محبوب‌ترین آثارِ ادبِ فارسی و همنشینِ فال‌گیرانِ هر خانه است.

مرجعِ تقلید و یکی از معمارانِ جمهوریِ اسلامی (۱۹۲۲–۲۰۰۹ م) که روزگاری جانشینِ خمینی بود، اما پس از انتقاد از اعدام‌های ۱۳۶۷ از این جایگاه کنار گذاشته شد و به منتقدِ نظام بدل شد.

نامدارترین شاهنشاهِ ساسانی (فرمانروایی ۵۳۱–۵۷۹ م) که با اصلاحاتِ اداری و مالیاتی، پشتیبانی از دانش و داوریِ عادلانه، لقبِ «دادگر» گرفت.

شاهنشاهِ هخامنشی (حدود ۵۱۹–۴۶۵ پ.م) و پسرِ داریوش که لشکرکشیِ بزرگ به یونان را رهبری کرد و در نبردهای ترموپیل و سالامیس به میدان رفت.

ستاره‌شناس، ریاضی‌دان، فیلسوف و متکلمِ شیعیِ ایرانی (۱۲۰۱–۱۲۷۴ م)؛ بنیان‌گذارِ رصدخانهٔ مراغه و پدیدآورندهٔ «زوجِ طوسی» در نجوم.

وزیرِ نامدارِ ایرانیِ سلجوقیان (۱۰۱۸–۱۰۹۲ م)؛ نگارندهٔ «سیاست‌نامه» و بنیان‌گذارِ مدارسِ نظامیه.

شاهنشاهِ هخامنشی (حدود ۵۵۰–۴۸۶ پ.م) که امپراتوری را به اوجِ پهناوری رساند، نظامِ ساتراپی و راهِ شاهی را بنیان نهاد و سنگِ نخستِ تخت‌جمشید را نشاند.

دورانی (سده‌های نهم–یازدهم م) که دودمان‌های بومیِ ایران چون صفاریان، سامانیان و آل‌بویه سر برآوردند، زبان و فرهنگِ ایرانی را جانِ تازه بخشیدند و استقلالی نسبی از خلافتِ عباسی یافتند.

دفترِ غزل‌های حافظ؛ از محبوب‌ترین یادگارهای ادبِ فارسی که در بسیاری از خانه‌های ایرانی برای فال و الهام گشوده می‌شود.

واپسین ولیعهدِ ایران و پسرِ محمدرضاشاه (متولدِ ۱۹۶۰ م) که در تبعید به یکی از چهره‌های سرشناسِ اپوزیسیون و خواهانِ گذارِ دموکراتیک بدل شده است.

بنیان‌گذارِ دودمانِ پهلوی (فرمانروایی ۱۹۲۵–۱۹۴۱ م) که با نوسازیِ شتابان، ارتشِ نوین و تمرکزِ قدرت، ایرانِ مدرن را قالب زد؛ در جنگِ جهانیِ دوم به تبعید فرستاده شد.

رهبرِ انقلابِ ۱۳۵۷ و بنیان‌گذارِ جمهوریِ اسلامی (۱۹۰۲–۱۹۸۹ م)؛ نظریه‌پردازِ ولایتِ فقیه و نخستین رهبرِ آن نظام.

نخستین شاعرِ بزرگِ فارسیِ نو در دربارِ سامانی (حدود ۸۵۸–۹۴۱ م)، که او را «پدرِ شعرِ فارسی» می‌خوانند.

زبانِ رسمیِ ایران و حاملِ یکی از غنی‌ترین ادبیات‌های جهان؛ رودی که از فارسیِ باستان تا فارسیِ نوین جاری شد و هویتِ ایرانی را پاس داشت.

آیینِ کهنِ ایرانی برآمده از پیامِ زرتشت؛ ستایشِ اهورامزدا و نبردِ کیهانیِ نیکی و بدی. دینِ رسمیِ ایران پیش از اسلام.

دودمانی (۱۷۵۱–۱۷۹۴ م) به مرکزیتِ شیراز که کریم‌خان زند بنیان نهاد؛ نفسی از آرامش، آبادانی و دادگری، پس از آشوبِ سال‌های پسِ نادر.

واپسین امپراتوریِ بزرگِ ایرانِ پیش از اسلام (۲۲۴–۶۵۱ م)؛ زرتشتی‌گری دینِ رسمی‌اش بود و کشمکشی دیرپا با روم/بیزانس داشت، تا آنکه سرانجام به دستِ اعرابِ مسلمان برافتاد.

از رهبرانِ مردمیِ جنبشِ مشروطه و قهرمانِ مقاومتِ تبریز، که لقبِ «سردار ملی» گرفت (۱۸۶۸–۱۹۱۴).

شاعر و نویسندهٔ بزرگِ ایرانی (حدود ۱۲۱۰–۱۲۹۱ م) از شیراز و آفرینندهٔ گلستان و بوستان؛ که با اخلاق و حکمتِ انسانی، آوازه‌ای جهانی یافت.

دودمانِ ترک‌تبارِ سنّی‌مذهب (سده‌های یازدهم–دوازدهم م) که بر ایران و خاورِ نزدیک فرمان راند و در سایهٔ وزیرانی چون خواجه‌نظام‌الملک، تمدنِ ایرانی–اسلامی را به شکوفایی رساند.

دولتی یونانی‌مآب که از دلِ مرگِ اسکندر مقدونی سر برآورد و بر بخشِ بزرگی از ایران و خاورِ نزدیک فرمان راند (حدود ۳۱۲–۶۳ پ.م) و فرهنگِ هلنیستی را در سراسرِ منطقه پراکند.

نخستین زنِ رمان‌نویسِ بزرگِ ایران و آفرینندهٔ «سووشون»، یکی از پرخواننده‌ترین رمان‌های فارسی (۱۹۲۱–۲۰۱۲).

دومین شاهنشاهِ ساسانی (فرمانروایی ۲۴۰–۲۷۰ م) که مرزهای امپراتوری را گسترد و در نبرد، والریانِ امپراتورِ روم را به اسارت گرفت.

بنیان‌گذارِ دودمانِ صفوی (فرمانروایی ۱۵۰۱–۱۵۲۴ م) که تشیعِ دوازده‌امامی را دینِ رسمیِ ایران کرد؛ شکست در چالدران پرِ پروازش را چید.

بزرگ‌ترین شاهِ صفوی (فرمانروایی ۱۵۸۸–۱۶۲۹ م) که پایتخت را به اصفهان برد، ارتش را از نو ساخت و عصرِ زرینِ هنر و معماریِ صفوی را رقم زد.

حماسهٔ ملیِ ایران به سرایشِ فردوسی؛ داستانِ اسطوره‌ای و تاریخیِ شاهان و پهلوانانِ ایران از آفرینش تا فتحِ اعراب.

پرسش‌ها و چالش‌های انتقادی دربارهٔ باورهای دینی و تاریخی؛ فضایی برای رویاروییِ بی‌پرده با شبهات و تأمل در بنیان‌های اعتقاد.

شکافی بنیادین که با پرسشِ «جانشینِ پیامبر کیست؟» پس از درگذشتِ او در ۶۳۲ م آغاز شد و امتِ اسلام را به دو شاخهٔ سنّی و شیعه دوپاره کرد.

دودمانی (۱۵۰۱–۱۷۳۶ م) که تشیعِ دوازده‌امامی را دینِ رسمی خواند، ایرانِ پاره‌پاره را یکپارچه کرد و هویتی شیعی به آن بخشید؛ اوجِ آن در روزگارِ شاه‌عباس یکم بود.

فیلم‌ساز، عکاس و شاعرِ ایرانی؛ برندهٔ نخلِ طلای کن و از تأثیرگذارترین کارگردانانِ سینمای جهان (۱۹۴۰–۲۰۱۶).

شاعر، عارف و دانشمندِ ایرانیِ اهلِ خراسان (۱۴۱۴–۱۴۹۲ م)؛ اغلب او را واپسین استادِ بزرگِ شعرِ کلاسیکِ فارسی می‌دانند.

شاعر و عارفِ ایرانیِ اهلِ نیشابور (حدود ۱۱۴۵–۱۲۲۱ م)؛ سرایندهٔ «منطق‌الطیر» و یکی از سرچشمه‌های ادبِ عرفانیِ فارسی.

دومین رهبرِ جمهوریِ اسلامی (۱۹۳۹–۲۰۲۶ م) که پس از خمینی، از ۱۹۸۹ تا کشته‌شدنش در حملهٔ هواییِ ۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۶ این مقام را بر عهده داشت؛ پیش‌تر رئیس‌جمهور بود (۱۹۸۱–۱۹۸۹). پسرش مجتبی خامنه‌ای در مارسِ ۲۰۲۶ جانشینِ او شد.

واژه‌شناس، طنزپرداز و پدیدآورندهٔ «لغت‌نامهٔ دهخدا»، سترگ‌ترین فرهنگِ زبانِ فارسی (۱۸۷۹–۱۹۵۶).

شاعر، ریاضی‌دان و اخترشناسِ ایرانی (۱۰۴۸–۱۱۳۱ م) که رباعیاتِ فلسفی و کارهای علمی‌اش، از جمله اصلاحِ گاه‌شماری، نامش را جاودان کرد.

کهن‌ترین تمدنِ فلاتِ ایران؛ در جنوب‌غربِ کشور، پیرامونِ شوش، که از هزارهٔ سوم پیش از میلاد با خطی از آنِ خود درخشید و میراثش را به شاهانِ ایرانیِ پس از خود سپرد.

در بازگشت از واپسین حج، در سال ۶۳۲ م، بنا بر باور شیعه پیامبر دستِ علی را برافراشت و او را جانشین خود خواند؛ سنگ‌بنای اعتقادِ شیعی به امامت.

کشتی‌گیرِ المپیکی و قهرمانِ ملیِ ایران؛ نمادِ پهلوانی و جوانمردی، که مردم «جهان‌پهلوان» صدایش می‌کردند (۱۹۳۰–۱۹۶۸).

باورِ شیعهٔ دوازده‌امامی که امامِ دوازدهم تا روزِ ظهور از دیدگانِ مردم پنهان است؛ پرسشی سترگ می‌گشاید: در غیابِ او رهبریِ مشروع از آنِ کیست؟

لشکرکشی‌های اعرابِ مسلمان در سدهٔ هفتم میلادی که شاهنشاهیِ ساسانی را فروپاشید، تیسفون را به زانو درآورد و ایران را به آرامی رهسپارِ اسلام کرد.

حکم یا نظرِ شرعی که فقیهی واجدِ شرایط صادر می‌کند؛ ابزاری که گاه، چون تحریمِ تنباکو، لرزه بر تنِ سیاست انداخته است.

«فروغِ ایزدی»؛ آن هالهٔ آسمانی که مشروعیتِ پادشاهان و قهرمانان را می‌بخشید و از دستِ ناشایستگان می‌گریخت — قلبِ اندیشهٔ شاهیِ ایرانِ باستان.

شاعرِ بزرگِ ایرانی (حدود ۹۴۰–۱۰۲۰ م) و سرایندهٔ شاهنامه، حماسهٔ ملیِ ایران؛ آن که با کلامش زبانِ فارسی را از فراموشی رهاند.

شاخه‌ها و مذاهبِ گوناگونِ اسلام، از سنّی و شیعه تا جریان‌های فرعی چون اسماعیلیه، زیدیه و صوفیه، هر یک با باور و فقهی از آنِ خود.

شاعرِ نوگرا و فیلم‌سازِ ایرانی؛ یکی از رساترین و تأثیرگذارترین صداهای زنانه در شعرِ معاصرِ فارسی (۱۹۳۴–۱۹۶۷).

دودمانی ترک‌تبار (۱۷۸۹–۱۹۲۵ م) که بر ایران فرمان راند؛ روزگارِ باختنِ سرزمین‌ها به روس و بریتانیا، دست‌اندازیِ بیگانگان و سرانجام، جوششِ انقلابِ مشروطه.

دو قدرتِ بزرگ بی‌آنکه از ایران بپرسند، در پیمانِ ۱۹۰۷ م آن را قلمِ خود کردند: شمال سهمِ روسیه، جنوب سهمِ بریتانیا و نواری حائل در میان؛ زخمی بر حاکمیتِ ایران.

شهرِ مقدسِ شیعی در مرکزِ ایران و قلبِ تپندهٔ حوزه‌های علمیه و مرجعیت، که در برآمدنِ انقلابِ اسلامی نقشی کلیدی داشت.

بنیان‌گذارِ دودمانِ زند (فرمانروایی حدود ۱۷۵۱–۱۷۷۹ م) که تاجِ شاهی را نپذیرفت، خود را «وکیل‌الرعایا» خواند و شیراز را با داد و آبادانی گرداند.

دانشِ کلام و الهیاتِ اسلامی–شیعی؛ کندوکاو در بابِ خدا، عدل، امامت و کشاکشِ عقل و وحی، پیوندخورده با چهره‌هایی چون ملاصدرا و غزالی.

در مردادِ ۱۹۵۳ م، کودتایی با دست‌اندازیِ سیا و ام‌آی‌۶ نخست‌وزیر مصدق را سرنگون کرد و قدرت را به محمدرضاشاه بازگرداند؛ زخمی که روابطِ ایران و غرب را دهه‌ها آزرد.

بنیان‌گذارِ امپراتوریِ هخامنشی (حدود ۶۰۰–۵۳۰ پ.م)؛ فاتحی که بابِل را گشود، اسیرانِ یهودی را رها کرد و نامش با رواداری و فرمانرواییِ دادگرانه گره خورد.

قبایلِ ایرانی‌زبانِ شمال‌غربِ ایران که دست در دستِ هم نخستین دولتِ بزرگِ ایرانی را برآوردند و در سدهٔ هفتم–ششم پیش از میلاد امپراتوریِ سترگِ آشور را به خاک نشاندند.

ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دانِ ایرانی (حدود ۷۸۰–۸۵۰ م) که با «جبر و مقابله» دانشِ جبر را بنیان نهاد و نامش ریشهٔ واژهٔ «الگوریتم» شد.

پزشک، شیمی‌دان و فیلسوفِ ایرانیِ اهلِ ری (حدود ۸۶۴–۹۲۵ م)؛ از بزرگ‌ترین پزشکانِ تاریخ، که نخستین توصیفِ بالینیِ آبله و سرخک را به قلم آورد.

نخست‌وزیرِ ملی‌گرای ایران (۱۸۸۲–۱۹۶۷ م) که صنعتِ نفت را ملی کرد و در کودتای ۱۹۵۳ با دست‌اندازیِ سیا و ام‌آی‌۶ از قدرت به زیر کشیده شد.

آخرین شاهِ ایران (فرمانروایی ۱۹۴۱–۱۹۷۹ م) که نامِ او با کودتای ۱۳۳۲، انقلابِ سفید و سرانجام انقلابِ ۱۳۵۷ و پایانِ پادشاهی گره خورده است.

نهادها و کانون‌های قدرت در جمهوری اسلامی؛ رهبری، سپاه پاسداران و نهادهای انتصابی و انتخابی که با هم ساختارِ حکمرانی را می‌بافند.

نهادی که در آن مؤمنان در احکامِ شرعی از یک «مرجعِ تقلید» (فقیهِ بلندپایه) پیروی می‌کنند؛ ستونِ اقتدارِ روحانیتِ شیعه.

رنگین‌کمانِ قومی و زبانیِ ساکنِ ایران؛ فارس‌ها، آذری‌ها، کردها، لُرها، عرب‌ها، بلوچ‌ها، ترکمن‌ها و دیگران، همه در یک سرزمین.

ریاضی‌دانِ ایرانی و نخستین زنِ جهان که مدالِ فیلدز، بالاترین نشانِ ریاضیات، را ربود (۱۹۷۷–۲۰۱۷).

هجومِ ویرانگرِ مغولان در سدهٔ سیزدهم م و پس از آن فرمانرواییِ ایلخانان (نوادگانِ هلاکو) که سرانجام به اسلام گرویدند و با پشتیبانی از هنر، تمدنِ ایرانی را از نو برآوردند.

بزرگ‌ترین فیلسوفِ ایرانیِ عصرِ صفوی (حدود ۱۵۷۱–۱۶۴۰ م) و بنیان‌گذارِ «حکمتِ متعالیه»؛ اندیشه‌ای که فلسفه، عرفان و کلامِ شیعی را در هم تنید.

لوحی گِلی از پیِ گشودنِ بابِل به دستِ کوروش بزرگ که بازگشتِ تبعیدیان و احترام به آیین‌ها را جار می‌زند؛ گاه «نخستین منشور حقوق بشر» خوانده شده، تعبیری که برخی پژوهشگران زمان‌پریشانه می‌دانند.

شاعر و عارفِ بزرگِ فارسی‌زبان (۱۲۰۷–۱۲۷۳ م) و سرایندهٔ مثنویِ معنوی؛ از تأثیرگذارترین چهره‌های ادب و عرفانِ جهان.

رهبرِ نهضتِ جنگلِ گیلان و رئیسِ جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران در گیلان (۱۸۸۰–۱۹۲۱).

سردار و شاهِ افشاری (فرمانروایی ۱۷۳۶–۱۷۴۷ م) که ایران را از چنگِ اشغالگران رهاند، به هند لشکر کشید و تخت‌طاووس را به غنیمت آورد؛ سرداری که آوازهٔ نبوغِ نظامی‌اش جهان‌گیر شد.

شاهِ دیرپای قاجار (فرمانروایی ۱۸۴۸–۱۸۹۶ م) که امتیازِ تنباکو، دست‌اندازیِ بیگانگان و سرانجام ترورش، همه دست به دست هم داد و بذرِ جنبشِ مشروطه را کاشت.

در ۲۳ اوت ۱۵۱۴ م، توپخانهٔ سلطان سلیم عثمانی حرفِ آخر را زد؛ شاه اسماعیل صفوی شکست خورد و مرزِ دیرپای عثمانی–صفوی همان‌جا رقم خورد.

روزی که سرنوشتِ آسیا چرخید؛ در ۳۳۱ پ.م اسکندر مقدونی داریوش سوم را در هم شکست و شاهنشاهیِ هخامنشی را به کامِ فروپاشی فرستاد.

شهرِ مقدسِ شیعی در عراق، جایگاهِ آرامگاهِ امام علی و یکی از کهن‌ترین کانون‌های حوزه و مرجعیتِ شیعه.

استادِ بزرگِ منظومه‌سراییِ فارسی، اهلِ گنجه (۱۱۴۱–۱۲۰۹ م)؛ سرایندهٔ «خمسه» (پنج گنج)، اوجِ شعرِ روایی-عاشقانهٔ فارسی.

با نخستین دمِ بهار، سالِ نوِ ایرانی زاده می‌شود؛ جشنی کهن با ریشه‌های پیش از اسلام که در سراسرِ قلمروِ فرهنگیِ ایران برپاست.

پدرِ شعرِ نوِ فارسی («شعر نیمایی»)؛ کسی که قالبِ هزارسالهٔ عروض را در هم شکست و از نو ساخت (۱۸۹۷–۱۹۶۰).

در تشنگیِ کربلا، سالِ ۶۸۰ م، امام حسین و یارانِ اندکش در برابرِ سپاهِ یزید ایستادند و کشته شدند؛ داغی که برای همیشه محورِ هویت، سوگواری و آیینِ شیعه ماند.

نظریه‌ای که خمینی آن را پروراند: در غیبتِ امام، یک فقیهِ عادل زمامِ سیاسیِ جامعه را به دست می‌گیرد؛ سنگ‌بنای ساختارِ جمهوری اسلامی. این نظریه میان فقهای شیعه محل اختلاف است.

نخستین امپراتوریِ بزرگِ ایران (حدود ۵۵۰–۳۳۰ پ.م)؛ کوروش بزرگ بنیانش نهاد و آن را به پهناورترین قلمروِ جهانِ باستانِ آن روزگار بدل کرد، با نظمِ اداریِ کم‌مانند و رواداریِ مذهبی.