خواجه نظام‌الملک
وزیرِ نامدارِ ایرانیِ سلجوقیان (۱۰۱۸–۱۰۹۲ م)؛ نگارندهٔ «سیاست‌نامه» و بنیان‌گذارِ مدارسِ نظامیه.
خواندن در بستر →در یک نگاه
- زمینه
- دیوان‌سالاری، سیاست، اندرزنامه‌نویسی
- دوره
- دوران سلجوقی (آلپ ارسلان و ملکشاه)
- اثر کلیدی
- سیاست‌نامه (سیرالملوک)؛ مدارسِ نظامیه
- زادگاه
- طوس، خراسان
زندگی‌نامه
ابوعلی حسن بن علی طوسی، ملقب به خواجه نظام‌الملک (۱۰۱۸–۱۰۹۲ میلادی)، وزیرِ ایرانیِ توانمندی بود که نزدیک به سه دهه دیوان‌سالاریِ امپراتوریِ سلجوقی را در دورانِ آلپ ارسلان و ملکشاه اداره کرد و عملاً ادارهٔ دولت را در دست داشت. او نظامِ اداریِ ایرانی-اسلامی را سامان داد، اقطاعِ نظامی را گسترش داد و شبکهٔ مدارسِ دولتیِ «نظامیه» را در بغداد، نیشابور و شهرهای دیگر بنیان نهاد—نهادهایی که به تربیتِ دیوانیان و گسترشِ کلامِ اشعری و فقهِ شافعی یاری رساندند و امام محمد غزالی از مدرّسانِ نامدارِ آن بود. مهم‌ترین اثرِ او «سیاست‌نامه» (سیرالملوک) است، یکی از برجسته‌ترین رساله‌های اندرزِ شاهانِ فارسی که آمیزه‌ای از حکمتِ عملیِ حکومت، نمونه‌های تاریخی و دیدگاهِ او دربارهٔ نظم و عدالت را در بر دارد. او در ۱۰۹۲ بر سرِ راهِ بغداد به دستِ یک آدم‌کش—بنا بر روایتِ مشهور از اسماعیلیانِ نزاری—کشته شد. نکتهٔ مورد مناقشه آن است که «افسانهٔ سه یار»—دوستیِ مدرسه‌ایِ او با عمر خیام و حسن صباحِ اسماعیلی—از نظرِ تاریخی نادرست و زمان‌پریشانه دانسته می‌شود؛ همچنین انتسابِ کاملِ متنِ کنونیِ «سیاست‌نامه» به او و میزانِ افزوده‌های بعدی محلِ بحثِ پژوهشگران است.
نقل‌قول‌ها و روایت‌ها
«پادشاهی بماند با کفر، و نماند با ستم.»
موجودیت‌های مرتبط
منابع
- Encyclopaedia Iranica, "Neẓām-al-Molk"
- Encyclopaedia Britannica, "Nizam al-Mulk"
- Hubert Darke (trans.), The Book of Government or Rules for Kings (Siyasat-nama)