خواجه نصیرالدین طوسی
ستارهشناس، ریاضیدان، فیلسوف و متکلمِ شیعیِ ایرانی (۱۲۰۱–۱۲۷۴ م)؛ بنیانگذارِ رصدخانهٔ مراغه و پدیدآورندهٔ «زوجِ طوسی» در نجوم.
خواندن در بستر →در یک نگاه
- زمینه
- ستارهشناسی، ریاضی، فلسفه، کلام
- دوره
- دوران مغول / ایلخانی
- اثر/دستاورد کلیدی
- رصدخانهٔ مراغه؛ زیج ایلخانی؛ زوجِ طوسی
- زادگاه
- طوس، خراسان
زندگینامه
خواجه نصیرالدین محمد بن محمد طوسی (۱۲۰۱–۱۲۷۴ میلادی)، دانشمندِ ایرانیِ برخاسته از طوسِ خراسان، یکی از بزرگترین ستارهشناسان، ریاضیدانان و فیلسوفانِ سدههای میانه بود. او بخشی از زندگی را زیرِ حمایتِ اسماعیلیانِ نزاری در قلعههای الموت گذراند و آثار مهمی در آنجا، از جمله «اخلاق ناصری»، نگاشت. پس از فتح الموت و بغداد به دستِ هلاکوخان مغول، طوسی به خدمتِ ایلخانان درآمد و آنان را برانگیخت تا رصدخانهٔ بزرگ مراغه را بنیان نهند—نهادی علمی با ابزارهای دقیق، کتابخانهای پرشمار و گروهی از دانشمندان که حاصلِ کارشان «زیج ایلخانی» شد. او در نجوم مدلِ هندسیِ نوآورانهای به نام «زوجِ طوسی» پدید آورد که حرکتِ خطی را از ترکیبِ دو حرکتِ دایرهای میسازد و گمان میرود بعدها بر کوپرنیک اثر گذاشته باشد؛ در ریاضی نیز مثلثاتِ کروی را بهعنوان دانشی مستقل سامان داد. نکتهٔ مورد مناقشه، نقشِ او در سقوطِ بغداد و پایانِ خلافت عباسی در ۱۲۵۸ است؛ برخی منابع—بهویژه نویسندگانِ سنیِ بعدی—او را مشاوری مؤثر در ترغیبِ هلاکو میدانند، اما بسیاری از پژوهشگرانِ امروزی این روایت را اغراقآمیز یا جانبدارانه و برخاسته از دشمنیِ مذهبی میشمارند.
موجودیتهای مرتبط
منابع
- Encyclopaedia Iranica, "Naṣīr-al-Dīn Ṭūsī"
- Encyclopaedia Britannica, "Nasir al-Din al-Tusi"
- George Saliba, Islamic Science and the Making of the European Renaissance (2007)