جنبش تنباکو

شرح

جنبش تنباکو (۱۸۹۰–۱۸۹۲) نخستین اعتراض گسترده و سراسری مردمی در ایران دوران قاجار بود که علیه واگذاری امتیاز انحصاری خرید، فروش و صادرات توتون و تنباکوی ایران به یک شرکت بریتانیایی (رژی) از سوی ناصرالدین‌شاه شکل گرفت. این امتیاز که معیشت کشاورزان، بازرگانان و بازاریان را تهدید می‌کرد، خشم گسترده‌ای برانگیخت و ائتلافی از علما، بازاریان و روشنفکران علیه نفوذ بیگانه پدید آورد. نقطه اوج جنبش، فتوای منسوب به آیت‌الله میرزای شیرازی، مرجع بزرگ شیعه، بود که استعمال تنباکو را تا لغو امتیاز حرام اعلام کرد؛ مردم سراسر کشور، حتی در دربار، از کشیدن قلیان دست کشیدند و این تحریم سراسری دولت را به زانو درآورد. ناصرالدین‌شاه ناچار در ۱۸۹۲ امتیاز را لغو کرد، اما برای پرداخت غرامت به شرکت بریتانیایی، نخستین وام خارجی بزرگ را گرفت. این جنبش قدرت بسیج‌گری علما و بازار را آشکار ساخت و پیش‌درآمدی برای انقلاب مشروطه به شمار می‌رود.

موجودیت‌های مرتبط

منابع

• Encyclopædia Iranica, "Tobacco Régie/Concession"
• Nikki R. Keddie, Religion and Rebellion in Iran: The Tobacco Protest of 1891–1892
• Ervand Abrahamian, A History of Modern Iran