نظامی گنجوی
استادِ بزرگِ منظومهسراییِ فارسی، اهلِ گنجه (۱۱۴۱–۱۲۰۹ م)؛ سرایندهٔ «خمسه» (پنج گنج)، اوجِ شعرِ روایی-عاشقانهٔ فارسی.
خواندن در بستر →در یک نگاه
- زمینه
- شعر روایی (مثنوی، منظومهٔ عاشقانه)
- دوره
- اواخر سلجوقی / اتابکان
- اثر کلیدی
- خمسه (پنج گنج): خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، …
- زادگاه
- گنجه (اران، قفقاز)
زندگینامه
جمالالدین ابومحمد الیاس بن یوسف، معروف به نظامی گنجوی (حدود ۱۱۴۱–۱۲۰۹ میلادی)، یکی از بزرگترین شاعرانِ رواییسرای زبانِ فارسی بود که در شهرِ گنجه (در قفقاز، اران، در جمهوری آذربایجانِ کنونی) زیست. شاهکارِ او «خمسه» یا «پنج گنج» است، مجموعهای از پنج منظومهٔ بلند: «مخزنالاسرار» (عرفانی-اخلاقی)، «خسرو و شیرین» و «لیلی و مجنون» (دو داستانِ عاشقانهٔ نامدار)، «هفتپیکر» (داستانِ بهرام گور) و «اسکندرنامه» (دربارهٔ اسکندر). نظامی با زبانی آراسته، تصویرسازیِ غنی، روانکاویِ شخصیتها و درآمیختنِ عشق با حکمت، الگوی شعرِ غناییِ روایی را برای سدهها رقم زد و الهامبخشِ صدها نظیره و نگارهٔ مینیاتور شد. او بیشترِ عمر را دور از دربارها و بهنسبت گوشهگیر گذراند و آثارش را به فرمانروایانِ گوناگونِ منطقه تقدیم کرد. نکتهٔ مورد مناقشه، هویتِ ملی-قومیِ اوست؛ او به فارسی سرود و در سنتِ ادبِ فارسی جای دارد، اما بهسببِ زادگاهش در قفقاز، در دورانِ شوروی و سپس جمهوری آذربایجان کوششی سیاسی برای بازخوانیِ او بهمثابهٔ «شاعرِ ملیِ آذربایجانی» صورت گرفته که بیشترِ پژوهشگرانِ مستقل آن را بازنماییِ زمانپریشانه و سیاستزده میدانند.
نقلقولها و روایتها
«همه عالم تن است و ایران دل / نیست گوینده زین قیاس خجل»
موجودیتهای مرتبط
منابع
- Encyclopaedia Iranica, "Neẓāmī Ganjavī"
- Encyclopaedia Britannica, "Nezāmī"
- Peter J. Chelkowski, Mirror of the Invisible World: Tales from the Khamseh of Nizami (1975)