یزد
شهرِ خشتیِ میانِ دو کویر — بادگیرها، قناتها و کهنترین جامعهٔ پیوستهٔ زرتشتیِ ایران؛ بافتِ تاریخیاش ثبتِ یونسکوست (۲۰۱۷).
زبان
فارسی (گویشِ یزدی)؛ زرتشتیانِ یزد گویشِ ویژهٔ خود، «دری/بهدینی»، را نگه داشتهاند.
مردم
فارسیزبانِ عمدتاً شیعه با جامعهٔ تاریخیِ زرتشتی و اقلیتِ یهودیِ کهن؛ فرهنگِ شهریِ بازرگانپیشه در دلِ کویر. (ارقام تخمینی.)
اهمیتِ فرهنگی
- • بافتِ خشتی و بادگیرها (یونسکو)
- • آتشکده، دخمه و چکچکِ زرتشتیان
- • ترمه، شیرینیِ یزدی و قنات
خطزمانِ استان
- سدههای میانهDocumented fact
بر تقاطعِ راههای کاروانی، با قنات و بادگیر در دلِ کویر شکوفا شد؛ به گزارشِ منابع، در یورشِ مغول از ویرانی در امان ماند و پناهِ اهلِ فرهنگ شد.
- قرنِ ۱۲–۱۴ مDocumented fact
اتابکانِ یزد و سپس آلِ مظفر؛ مارکو پولو (حدودِ ۱۲۷۲ م) یزد را شهری «نیک و شریف» با تجارتِ ابریشم وصف کرد؛ مسجدِ جامع با سردرِ بلند و کاشیکاریِ ممتاز در قرنِ ۱۴ م بازساخته شد.
- پیوسته تا امروزDocumented fact
کانونِ زرتشتیانِ ایران: آتشِ ورهرامِ یزد که به باورِ سنت از قرنِ ۵ م پیوسته روشن مانده، دخمههای خاموشان، و زیارتگاهِ چکچک در کوهِ اردکان.
- ۲۰۱۶–۲۰۱۷ مDocumented fact
قناتِ زارچ در پروندهٔ «قناتِ ایرانی» (۲۰۱۶) و شهرِ تاریخیِ یزد (۲۰۱۷) در فهرستِ میراثِ جهانی ثبت شدند؛ باغِ دولتآباد (میراثِ باغِ ایرانی، ۲۰۱۱) بادگیرِ حدوداً ۳۳متری دارد — از بلندترینهای جهان.
- Encyclopaedia Iranica, "YAZD"; Britannica, "Yazd"; UNESCO World Heritage List