گیلان
کرانهٔ جنگلیِ خزر و هینترلندِ کوهستانیِ دیلم — از معدود مناطقی که فتحِ عربِ مسلمان را با موفقیت مقاومت کرد و خانهٔ نهضتِ جنگل بود.
زبان
گیلکی (زبانِ کاسپینی/شمالغربیِ ایرانی)؛ تالشی در شمالغرب (مردمِ تالش، تقسیمشده با عهدنامههای ۱۸۱۳/۱۸۲۸).
مردم
گیلکها و تالشها؛ فرهنگِ برنج و جنگلهای هیرکانیِ ثبتِ یونسکو.
اهمیتِ فرهنگی
- • زبان و آشپزیِ گیلکیِ متمایز
- • جنگلهای هیرکانیِ ثبتِ یونسکو
- • میراثِ چپ/ضدامپریالیستی در حافظهٔ ملی
خطزمانِ استان
- باستانواقعیت مستند
سرزمینِ مردمِ گل/گله؛ دیلمیانِ کوهستانی، سربازانِ مزدورِ مشهور (دیوارِ سپر، نیزهٔ دوشاخه).
- ۹۳۴–۱۰۶۲ مواقعیت مستند
بوییانِ دیلمی؛ در ۹۴۵ احمد بهعنوانِ امیرالامرا واردِ بغداد شد و خلفای عباسی را به مقامِ تشریفاتی فروکاست — قلبِ «میانپردهٔ ایرانی».
- ۱۹۱۵–۱۹۲۱ مواقعیت مستند
نهضتِ جنگل به رهبریِ میرزا کوچکخان (متولدِ رشت)؛ خواهانِ خودمختاریِ ولایتی، پایانِ فساد و مداخلهٔ خارجی، علیهِ روس و انگلیس و دولتِ مرکزی.
- ۱۹۲۰–۱۹۲۱ مواقعیت مستند
جمهوریِ شوروی سوسیالیستیِ ایران (جمهوریِ گیلان) در رشت — ائتلافِ ناپایدارِ جنگلیان و کمونیستها؛ پس از قطعِ پشتیبانیِ شوروی فروپاشید؛ کوچکخان در آذرِ ۱۹۲۱ در البرز یخ زد.
- Encyclopaedia Iranica, "Gilan"; "Jangali Movement"; "Buyids"