آذربایجان
شمالغربِ ایران — آتروپاتنِ باستان، تبریزِ پایتختساز، خاستگاهِ صفویان و محورِ انقلابِ مشروطه. (نامِ «آذربایجان» تاریخاً به جنوب/شرقِ ارس اشاره داشت، نه قفقازِ جنوبی.)
زبان
ترکیِ آذری (زبانِ اغوز/ترکیِ غربی)؛ بهگفتهٔ ایرانیکا، ترکزبانانِ منطقه عمدتاً از ایرانیزبانانِ پیشین (زبانِ «آذریِ کهن») نسب میبرند.
مردم
عمدتاً آذریِ ترکزبان و شیعهٔ دوازدهامامی؛ بزرگترین اقلیتِ زبانیِ ایران. (هیچ سرشماریِ رسمیِ قومیتی نیست — ارقام تخمینی.)
اهمیتِ فرهنگی
- • تبریز، پایتختِ مکررِ ایلخانی/صفوی و مقرِّ ولیعهدِ قاجار
- • خاستگاهِ صفویان
- • نقشِ کانونی در مشروطه
خطزمانِ استان
- ~۳۲۳ پ.مواقعیت مستند
ساتراپ آتروپات شمالغربِ ماد را مستقل کرد؛ منابعِ یونانی «ماد آتروپاتن». تحول: Āturpātakān → آذربایجان («محافظتشده با آتش»).
- قرنِ ۱۱–۱۶ مواقعیت مستند
ترکیشدنِ تدریجی با مهاجرتِ اغوز (سلجوقی)، تقویت در دورانِ مغول و قراقویونلو/آققویونلو؛ تا دورهٔ صفوی عمدتاً کامل شد.
- ۱۵۰۱ مواقعیت مستند
صفویان از طریقتِ صفویهٔ اردبیل برخاستند؛ شاه اسماعیلِ اول به ترکی شعر میسرود و قزلباشِ ترکمن پایهٔ نظامی بود.
- ۱۹۰۵–۱۹۱۱ مواقعیت مستند
تبریز محورِ انقلابِ مشروطه؛ ستارخان و باقرخان دفاعِ مسلحانهٔ تبریز را در محاصرهٔ ۱۹۰۸–۰۹ رهبری کردند — قهرمانانِ ملی.
- ۱۹۴۵–۱۹۴۶ مواقعیت مستند
حکومتِ ملیِ آذربایجان به رهبریِ پیشهوری در اشغالِ شوروی؛ پس از خروجِ شوروی، نیروهای ایران در دسامبر ۱۹۴۶ واردِ تبریز شدند و حکومت فروپاشید.
یادداشتِ بیطرفی
حکومتِ ۱۹۴۵–۴۶ و چارچوبهای قومی موضوعاتِ سیاسیشدهاند؛ اینجا توصیفی و چندمنبعی ارائه شدهاند. ارقامِ قومی تخمینیاند.
- Encyclopaedia Iranica, "Azerbaijan" i–v; "Azerbaijan Crisis (1945–46)"