سیستان و بلوچستان
پهناورترین استانِ ایران، پیوندِ دو سرزمینِ تاریخی: سیستان (زادبومِ حماسهٔ رستم و دولتِ صفاری) و بلوچستان (مکرانِ باستان) — از شهرِ سوختهٔ پنجهزارساله تا بندرِ اقیانوسیِ چابهار.
زبان
بلوچی (زبانِ شمالغربیِ ایرانی) با گویشهای چندگانه؛ سیستانی (گویشِ فارسی) در شمال؛ فارسی زبانِ رسمی.
مردم
بلوچها، عمدتاً سنیِ حنفی و با ساختارِ طایفهای؛ سیستانیهای شیعه در شمالِ استان. هیچ سرشماریِ قومی نیست — همهٔ ارقام تخمینیاند.
اهمیتِ فرهنگی
- • شهرِ سوخته (یونسکو) و کوهِ خواجه
- • چابهار، تنها بندرِ اقیانوسیِ ایران
- • سوزندوزیِ بلوچ و فرهنگِ طایفهای
خطزمانِ استان
- ~۳۲۰۰ پ.مDocumented fact
شهرِ سوخته در دلتای هیرمند شکوفا شد — از بزرگترین شهرهای عصرِ مفرغ با یافتههای استثنایی از صنعت و پزشکیِ کهن (ثبتِ یونسکو ۲۰۱۴).
- باستانDocumented fact
درنگیانهٔ هخامنشی؛ با آمدنِ سکاها «سکستان» و سپس «سیستان» نام گرفت؛ دریاچهٔ هامون و کوهِ خواجه در سنتِ زرتشتی جایگاهی ویژه دارند.
- ۳۲۵ پ.مDocumented fact
اسکندر در بازگشت از هند از بیابانِ گدروسیا (مکران) گذشت — به روایتِ منابعِ یونانی، از مرگبارترین لشکرکشیهای او.
- ۸۶۱ مDocumented fact
یعقوبِ لیثِ صفاری از سیستان برخاست — از نخستین دولتهای ایرانیِ پس از اسلام؛ به روایتِ سنتِ تاریخنگاری، دربارش شعرِ فارسی را پاس داشت.
- ۱۸۷۲–۱۹۰۵ مDocumented fact
حکمیتهای گلداسمید و مکماهون سیستان و بلوچستان را میانِ ایران و هندِ بریتانیایی تقسیم کردند؛ خطِ مرزیِ امروز با پاکستان و افغانستان میراثِ همان داوریهاست.
- ۱۹۲۸ مDocumented fact
دولتِ رضاشاه پس از شکستدادنِ دوستمحمدخانِ بارکزایی، بلوچستانِ ایران را بهطورِ کامل زیرِ ادارهٔ مرکزی آورد.
یادداشتِ بیطرفی
استان از محرومترین مناطقِ ایران است؛ تنشهای امنیتی و اعدامها را نهادهای حقوقِ بشری مستند کردهاند و خشکیدنِ هامون بحرانی زیستمحیطی-معیشتی ساخته است. اینجا توصیفی و بیطرف آمده و ارقامِ قومی/مذهبی تخمینیاند.
- Encyclopaedia Iranica, "SISTAN"; "BALUCHISTAN"; Britannica, "Sīstān va Balūchestān"