کردستان
سرزمینِ کوهستانیِ کردهای ایرانیزبان — امارتِ کهنِ اردلان، تنوعِ دینی، و حافظهٔ نیرومندِ ناسیونالیستی (جمهوری مهاباد، ۱۹۴۶).
زبان
کردی (زبانِ شمالغربیِ ایرانی، نزدیک به فارسی): سورانی (غالب در ایران)، کرمانجی، کردیِ جنوبی، و گورانی/هورامی.
مردم
اکثریتِ سنیِ شافعی در بیشترِ کردستانِ ایران، با کردهای شیعه (کرمانشاه/ایلام) و یارسان/اهلِ حق. ارقام تخمینی.
اهمیتِ فرهنگی
- • امارتِ تاریخیِ اردلان
- • تنوعِ دینی (سنی/شیعه/یارسان)
- • نوروز، پوشش و موسیقیِ متمایز
خطزمانِ استان
- ~قرنِ ۱۴–۱۸۶۵ مDocumented fact
امارتِ اردلان با مرکزِ سنندج بر غربِ ایران حکومت کرد؛ تا ۱۶۱۷ مستقل، سپس ولایتِ مرزیِ نیمهخودمختارِ صفوی. زبانِ ادبی: گورانی.
- ۲۲ ژانویه ۱۹۴۶Documented fact
قاضی محمد جمهوریِ کردستان (مهاباد) را در میدانِ چوارچرا اعلام کرد — کردی را زبانِ اداره/آموزش کرد، با پرچم، سرود، و نیروی «پیشمرگه»؛ مصطفی بارزانی ستونِ نظامی بود.
- دسامبر ۱۹۴۶ – ۱۹۴۷Documented fact
پس از خروجِ شوروی، نیروهای ایران واردِ مهاباد شدند؛ چاپ/آموزشِ کردی ممنوع شد و قاضی محمد در مارس ۱۹۴۷ اعدام شد — نمادِ بنیادینِ ناسیونالیسمِ کرد.
یادداشتِ بیطرفی
کردهای ایران فراتر از استانِ کردستان پراکندهاند (کرمانشاه، آذربایجانِ غربی، ایلام). موضوعاتِ سیاسی (مهاباد، KDPI، کومله) توصیفی ارائه شدهاند؛ ارقامِ جمعیت و دین تخمینیاند.
- Encyclopaedia Iranica, "Kurdistan"; "Ardalān"; "Mahabad, Republic of"