اصفهان
«اصفهان نصفِ جهان» — پایتختِ سلجوقیان و صفویان؛ میدانِ نقشِ جهان و مسجدِ جامعش ثبتِ یونسکواند و شهر از قطبهای صنعت و صنایعدستیِ ایران است.
زبان
فارسی (گویشِ اصفهانی)؛ ارمنی در جلفای نو؛ گرجی در فریدونشهر (بازماندهٔ کوچهای دورهٔ صفوی).
مردم
عمدتاً فارسیزبان و شیعه، با جامعهٔ کهنِ ارمنیِ جلفای نو و اقلیتهای گرجی و بختیاری در غربِ استان. (ارقام تخمینی.)
اهمیتِ فرهنگی
- • میدانِ نقشِ جهان و مسجدِ جامع (هر دو یونسکو)
- • پلهای تاریخیِ زایندهرود: سیوسهپل و خواجو
- • صنایعدستی: میناکاری، قلمکار، خاتم
خطزمانِ استان
- باستانDocumented fact
در منابعِ یونانی با نامهای «گابه» و «اسپدانه» آمده؛ نامِ اصفهان را برگرفته از «اسپاهان» (جایگاهِ سپاه) میدانند.
- ۱۰۵۱–۱۱۱۸ مDocumented fact
پایتختِ سلجوقیان از طغرل تا ملکشاه؛ گنبدهای نظامالملک و تاجالملک به مسجدِ جامع افزوده شد — تاریخِ زندهٔ هزارسالهٔ معماریِ ایرانی (ثبتِ یونسکو ۲۰۱۲).
- ۱۵۹۸ مDocumented fact
شاه عباسِ اول پایتخت را به اصفهان آورد؛ میدانِ نقشِ جهان با مسجدِ شاه، شیخلطفالله و عالیقاپو ساخته شد (ثبتِ یونسکو ۱۹۷۹) و شهر به یکی از بزرگترین شهرهای جهانِ آن روزگار بدل شد.
- ۱۶۰۴–۱۶۰۵ مDocumented fact
شاه عباس ارمنیانِ جلفای ارس را به محلهٔ نوساختهٔ «جلفای نو» در جنوبِ زایندهرود کوچاند؛ کلیسای وانک یادگارِ این جامعه است.
- ۱۷۲۲ مDocumented fact
محاصرهٔ چندماههٔ افغانهای غلجایی به قحطی و سقوطِ اصفهان انجامید — پایانِ عملیِ دولتِ صفوی و آغازِ افولِ درازِ شهر.
- قرنِ ۲۰ مDocumented fact
احیای صنعتی: نساجی و سپس ذوبآهنِ اصفهان (نخستین کارخانهٔ بزرگِ فولادِ ایران، با همکاریِ شوروی)؛ خشکیدنِ دورهایِ زایندهرود به مسئلهٔ محوریِ استان بدل شده است.
- Encyclopaedia Iranica, "ISFAHAN"; Britannica, "Eṣfahān"; UNESCO World Heritage List