کودتای ۲۸ مرداد

TPAJAX / Boot — کودتای مردادِ ۱۳۳۲

سرنگونیِ نخست‌وزیرِ منتخب محمد مصدق در ۱۹ اوت ۱۹۵۳ — نمونه‌ای کلاسیک از «مداخلهٔ خارجیِ بدونِ استعمار»: نه ارتشی مرز درنوردید، نه مرزی جابه‌جا شد، اما یک دولتِ مستقل بر سرِ کنترلِ نفت فروافتاد.

• Documented factجرقهٔ بحران، ملی‌شدنِ نفت بود (۲۹ اسفندِ ۱۳۲۹ / مارسِ ۱۹۵۱): مجلس به‌رهبریِ مصدق آن را به‌اتفاقِ آرا تصویب کرد، شرکتِ ملیِ نفتِ ایران پا گرفت و کنترلِ صنعت از دستِ کمپانیِ نفتِ انگلیس و ایران (AIOC) بیرون آمد.
• Documented factبریتانیا دست به کار شد: تحریمِ نفتی گذاشت، پرونده را به دیوانِ بین‌المللیِ دادگستری بُرد (و باخت) و کارزاری جهانی برای تحریمِ مالیِ ایران به‌راه انداخت. کمبودِ ارز، اقتصادِ ایران را زیرِ فشار گذاشت.
• Documented factآنجا که ترومن تن نداده بود، آیزنهاور درخواستِ بریتانیا برای براندازی را پذیرفت. عملیاتِ مشترک — «TPAJAX» (سیا) در کنارِ «Boot» (ام‌آی‌۶) — به فرماندهیِ میدانیِ کرمیت روزولت در تهران به اجرا درآمد.
• Documented factکودتای نخست در ۱۶ اوتِ ۱۹۵۳ ناکام ماند و شاه ابتدا به بغداد و سپس به روم گریخت. اما در ۱۹ اوت (۲۸ مردادِ ۱۳۳۲)، موجِ دومِ تظاهراتِ پرداخت‌شده به‌همراهِ نیروهای زاهدی به خانهٔ مصدق رسیدند و او را دستگیر کردند.
• Documented factدهه‌ها بعد، در ۲۰۱۳، سازمانِ سیا رسماً اسنادِ نقشِ خود را در این عملیات از پرده بیرون انداخت (National Security Archive)، و در ۲۰۲۳ دولتِ آمریکا «نقشِ نامناسبِ» خود را بازشناخت.
• Contestedو اینجا نزاعی تاریخ‌نگارانه درمی‌گیرد: برخی مورخان (ری تکیه) بر این باورند که مؤلفهٔ داخلی — گسستِ کاشانی، نارضایتیِ بازار و ارتش، و اوضاعِ اقتصادی — وزنی سنگین‌تر از روایتِ «سیا همه‌کاره» داشت. با این حال، اکثریتِ پژوهشگران (آبراهامیان، گاسیوروسکی) همچنان نقشِ تعیین‌کنندهٔ سیا/ام‌آی‌۶ را برجسته می‌دانند.
• Documented factو اما پیامدها: زاهدی بر مسندِ نخست‌وزیری نشست، نفت به کنسرسیومِ بین‌المللی (با سهمِ ۴۰٪ آمریکایی) واگذار شد، شاه به قدرتِ بلامنازع رسید و ساواک بنیان گرفت. کودتای ۱۹۵۳ تا امروز از سرچشمه‌های اصلیِ بدبینیِ سیاسیِ ایران به غرب مانده است.

• National Security Archive, "CIA Confirms Role in 1953 Iran Coup" (2013)
• Ervand Abrahamian, The Coup: 1953, the CIA, and the Roots of Modern U.S.-Iranian Relations
• Mark J. Gasiorowski, U.S. Foreign Policy and the Shah
• Encyclopaedia Iranica, "Coup d'état of 1332 Š./1953"; Mary Ann Heiss
• Ray Takeyh (contested-component view), Foreign Affairs