هخامنشیان
از یک پادشاهیِ کوچک در پارس تا بزرگترین شاهنشاهیِ جهانِ باستان — و فروپاشیاش. با اسکرول بخوانید؛ نقشه همراهِ شما گسترده میشود.
نقشه شماتیک است — هاله و شهرهای نورانی، نه مرزِ دقیقِ باستان.
کوروش، شاهِ انشان
کوروشِ دوم، شاهِ انشان در دلِ پارس، سرورِ مادیِ خود آستیاگ را از تخت به زیر کشید (۵۵۰ پ.م) و میراثِ ماد را به پارس گره زد. همین یک جرقه بود که تا چند دهه شعلهور شد و بزرگترین قلمروِ جهانِ باستان را برافروخت.
- Encyclopaedia Iranica, "CYRUS iii"
- Britannica, "Cyrus the Great"
لیدی، بابل، و منشورِ کوروش
کوروش رو به غرب تاخت: لیدی را گرفت (کرزوس را شکست داد) و آنگاه شاهنشاهیِ نوبابلی را گشود (۵۳۹ پ.م). او یهودیانِ تبعیدیِ بابل را آزاد کرد تا به سرزمینِ خود بازگردند — کرداری که تورات آن را ستود و منشورِ کوروش آن را جاودانه کرد.
باورِ رایج: منشورِ کوروش «نخستین منشورِ حقوقِ بشر» است. واقعیت: این سندی بنیادگذاری به سبکِ بابلی است؛ با اینهمه، مدارای کوروش — بازگرداندنِ تبعیدیان و خدایانشان — بهراستی مستند است.
بحثِ کامل در «اندیشه» →- Britannica, "Achaemenid Empire"; Wikipedia, "Cyrus Cylinder"
کمبوجیه و فتحِ مصر
پسرِ کوروش، کمبوجیهٔ دوم، مصر را گشود (۵۲۵ پ.م) و مرزهای شاهنشاهی را تا خاکِ آفریقا پیش برد. اکنون پهنهای از دریای اژه تا درهٔ نیل زیرِ یک تاج نفس میکشید.
- Encyclopaedia Iranica, "ACHAEMENID DYNASTY"
داریوش بزرگ — از بالکان تا سند
داریوش به شاهنشاهی نظم بخشید: آن را به ساتراپها بخش کرد، مالیاتِ استاندارد بست، سکهٔ زرینِ دریک را ضرب زد، چاپارخانه برپا کرد و آرامی را زبانِ میانجی ساخت. او راهِ شاهی (سارد تا شوش) را کشید، تختجمشید را بنیاد نهاد و سرسپردگیاش به اهورامزدا را بر سنگنبشتهٔ سهزبانهٔ بیستون حک کرد. این شاهنشاهی در اوجِ خود نزدیک به ۵٫۵ میلیون کیلومتر مربع را در بر میگرفت.
- Encyclopaedia Iranica, "DARIUS iii"; Britannica
- Guinness World Records (population share)
خشایارشا و لشکرکشیِ یونان
خشایارشا (خشایارشاه) به یونان لشکر کشید — ترموپیل و سالامیس (۴۸۰ پ.م). این لشکرکشی در غرب به اسطوره بدل شد؛ اغلب در آینهای تحریفشده.
باورِ رایج (فیلمِ ۳۰۰): شرقِ «بربر» رویاروی غربِ «آزاد». واقعیت: شاهنشاهیِ هخامنشی از پیشرفتهترین تمدنهای باستان بود؛ آن فیلم آشکارا خیالپردازیای سبکپردازانه است.
پاسخِ مستند در «اندیشه» →- Britannica, "Xerxes I"
اسکندر و سوختنِ تختجمشید
شاهنشاهی به دستِ اسکندر فرو ریخت؛ او در ۳۳۰ پ.م تختجمشید را به آتش کشید (منابعِ باستان آن را یا انتقامِ ویرانیِ آتن میدانند یا تخریبی مستانه؛ دیودور میگوید اسکندر بعدها پشیمان شد). داریوشِ سوم به دستِ ساتراپِ خود بسوس کشته شد — پایانی که از درون رقم خورد.
- World History Encyclopedia, "Alexander & the Burning of Persepolis"
- Livius (Diodorus)