اسلام· Islam
واقعیت مستنددینِ ابراهیمیِ تکخدایی بر پایهٔ قرآن و سنتِ پیامبر؛ پس از فتحِ ایران (۶۵۱ م) سدهها زمان برد تا بدلِ دینِ اکثریتِ فلاتِ ایران شود (منحنیِ بولیت).
SECTS · A TREE
فرقهها و شاخهها
نمای کلیِ سنتهای دینیِ ایران — اسلام و شاخههایش، و چند سنتِ همسایه. بیطرف میانِ سنتها؛ داوری به خواننده.
واقعیت مستندمورد مناقشهادعای اثباتنشده
شیعه· Shia
واقعیت مستندیکی از دو شاخهٔ اصلیِ اسلام، برخاسته از نزاعِ جانشینیِ پس از پیامبر (۶۳۲ م). شیعیان علی بن ابیطالب و امامانی از نسلِ او را جانشینِ برحق و مرجعِ تفسیرِ دین میدانند و به قرآن و احادیثی چون غدیرِ خم و ثقلین استناد میکنند — در برابرِ دیدگاهِ سنی که خلافتِ ابوبکر و اجماعِ صحابه را میپذیرد. خاستگاهِ تشیع عرب و حجازی است، نه ایرانی؛ ایران تا دورهٔ صفوی (۱۵۰۱) عمدتاً سنی بود و شیعیان ~۱۰٪ بودند. امروز اکثریتِ ایرانیان دوازدهامامیاند.
حضور در ایران: اکثریتِ امروز (دوازدهامامی)
دوازدهامامی (اثنیعشری)· Twelver Shia
واقعیت مستنددوازده امام را بهرسمیت میشناسد و امامِ دوازدهم (مهدی) را در غیبت میداند. از ۱۵۰۱ بهدستِ صفویان مذهبِ رسمیِ ایران شد و بزرگترین شاخهٔ تشیعِ جهان است.
حضور: اکثریت (~۸۵–۹۰٪ کل، تخمینی)
اسماعیلیه· Ismaili
واقعیت مستندشاخهای از تشیع که اسماعیل بن جعفر را امامِ هفتم میداند. در ایرانِ سدههای میانه نزاریانِ الموت (به رهبریِ حسنِ صبّاح) قدرتمند بودند. امروز جوامعِ اسماعیلیِ ایران اقلیتاند (بهویژه در خراسان و کرمان).
حضور: اقلیتِ کوچک
زیدیه· Zaydi
واقعیت مستندزید بن علی را پس از پدرش پذیرفت. تاریخی در گیلان و طبرستان حضور داشت (کرکیا میرزا علیِ زیدی پناهگاهِ شاه اسماعیلِ صفوی بود). امروز جامعهٔ زیدیِ ایرانی کوچک است؛ زیدیانِ یمن بزرگترین جامعهٔ زیدیِ جهاناند.
حضور: تاریخی (شمالِ ایران)
علویان (شامی)· Alawi (Levantine)
مورد مناقشهشاخهای از تشیعِ غالی با ریشه در ابنِ نُصیر؛ عمدتاً در سوریه و لبنان. در ایرانِ امروز جامعهٔ ساکنِ توجهبرانگیزی ندارد ولی در مطالعاتِ تطبیقیِ تشیع آورده میشود.
حضور: —
- Britannica, "Shia"; Encyclopaedia Iranica, "Shiʿite doctrine"
- حدیثِ غدیر و ثقلین (مسندِ احمد؛ صحیحِ مسلم، فضائلِ صحابه)
سنی· Sunni
واقعیت مستندبزرگترین شاخهٔ اسلام در جهان؛ تا قرنِ ۱۶ شاخهٔ غالبِ ایران بود — بهویژه مذهبِ شافعی. امروز در میانِ کردها (سنی شافعی)، بلوچها، ترکمنها و بخشی از سواحلِ خلیج فارس برجسته است.
حضور در ایران: ~۹–۱۰٪ (تخمینی)
- Britannica, "Sunni"; Encyclopaedia Iranica, "Sunnism in Iran"
تصوف و عرفان· Sufism
واقعیت مستندبُعدِ باطنیِ اسلام — طریقتهای متعدد (نقشبندیه، قادریه، نعمتاللهیه، ذهبیه). در ایران میراثِ ادبیاش با مولانا، عطار، حافظ و سعدی شناخته میشود. در دورهٔ پساانقلابی برخی طریقتها زیرِ فشار قرار گرفتهاند.
حضور در ایران: گستردهٔ فرهنگی + پیروانِ سازمانیافته
- Encyclopaedia Iranica, "Sufism in Iran"; Britannica, "Sufism"
یارسان (اهلِ حق)· Yarsan / Ahl-e Haqq
واقعیت مستندآیینِ سرّیِ غرب و شمالغربِ ایران (بهویژه میانِ کردهای گورانی/هورامی). متونِ مقدسش (دفترها) به گورانی و کردی است. خود را در سنتهای اسلامی-شیعیِ غالی میبیند؛ پژوهشگرانِ غربی آن را اغلب مستقل میدانند.
حضور در ایران: اقلیت در کرمانشاه، آذربایجانِ غربی، لرستان
- Encyclopaedia Iranica, "Ahl-e Haqq"
- Encyclopaedia Iranica, "Islam in Iran"; R. Bulliet, Conversion to Islam
زرتشتی· Zoroastrianism
واقعیت مستنددینِ کهنِ ایرانِ پیش از اسلام — تکخداییِ اهورامزدا، اخلاقِ راستی/دروغ، و کیهانشناسیِ مبارزهٔ نور و تاریکی. پس از فتحِ اسلامی بهتدریج اقلیت شد؛ جامعهٔ امروز عمدتاً در یزد، کرمان و تهران زندگی میکند.
- Encyclopaedia Iranica, "Zoroastrianism"; Britannica
بهائی· Baháʼí
واقعیت مستنداز خاستگاهی شیعی-بابی در سدهٔ ۱۹ ایران؛ بنیانگذارش بهاءالله. در ایرانِ امروز بزرگترین اقلیتِ دینیِ غیرمسلمان است ولی دولتی شناخته نمیشود و پیروانش زیرِ محدودیتِ سنگین و مستندِ نهادهای حقوقِ بشر هستند.
- Britannica, "Baháʼí faith"; HRW; UN Special Rapporteur reports
بیدار میانِ سنتها بیطرف میماند: هر شاخه را همانگونه که در منابعِ دانشگاهیاش گزارش شده میآورد و داوریِ کلامی را به خواننده وامیگذارد. حضور و ارقامِ جمعیتشناختی تخمینیاند.
بابی و بهائی — خاستگاه و ایرانِ معاصر
خاستگاهِ تاریخی (با چارچوبِ پژوهشیِ امانت/مکاوین) و وضعِ بهائیان در ایرانِ امروز — توصیفی و بیطرف، با انتسابِ گزارشهای حقوقِ بشری.