از نخستین سکهٔ طلایِ منطقه تا نفت — اقتصادی که بارها اوج گرفت و در دامِ امتیازاتِ خارجی و تحریم افتاد. سندمحور و بیطرف.
ارزشِ هر دلار به ریال (بازارِ آزاد، تقریبی) — مقیاسِ لگاریتمی
نرخِ بازارِ آزاد، گردکرده؛ ارقام میانِ منابعِ خبریِ گوناگون اختلاف دارند. منبع: گزارشهای ارزیِ مستقل و رسانهای.
اقتصادِ ایران دو هزار سال بر راهِ ابریشم و سپس بر نفت سوار بود — اما در دورهٔ قاجار، رشتهای از امتیازاتِ خارجی کلیدِ منابعِ کشور را به دستِ بیگانگان داد، بی آنکه ایران رسماً مستعمره شود. پرسشِ «نفت از آنِ کیست؟» از همانجا به قلبِ تاریخِ مدرنِ ایران نشست.
منحنی شماتیک است (نه سنجهٔ دقیق). روی هر دوره نگه دارید تا توضیحش را ببینید — اوجها: ابریشمِ صفوی و جهشِ نفتیِ پهلوی؛ قعر: امتیازاتِ قاجار.
داریوشِ اول سکهٔ طلایِ «دریک» و نقرهٔ «سیگلوس» را ضرب کرد و استانداردی دوفلزی بنا نهاد؛ دریک قرنها سکهٔ طلایِ پیشتازِ منطقه ماند. نظامِ مالیاتیِ منظمِ ساتراپبهساتراپ و راهِ شاهی (~۱٬۶۷۷ مایل، از شوش تا سارد) با شبکهٔ چاپارخانهها، خود پیشدرآمدِ راهِ ابریشم بود.
دو هزار سال، ایران بر شریانِ مرکزیِ راهِ ابریشم نشسته بود؛ هم گذرگاهِ کاروانها بود و هم تولیدکنندهٔ کالا — از روزگارِ اشکانی و ساسانی تا اقتصادِ ابریشمِ صفوی.
اوجِ کار زیرِ سایهٔ شاهعباسِ اول رقم خورد، بر محورِ ابریشم و اصفهان. در ۱۶۱۹ صادراتِ ابریشم انحصارِ سلطنتی شد؛ ارمنیانِ جلفا در جلفای نوِ اصفهان جای گرفتند و شبکهای جهانی برای صادراتِ ابریشم برپا کردند — و کمپانیِ هندِ شرقیِ انگلیس با VOC هلند بر سرِ آن رقابت کردند: «ابریشم در برابرِ نقره».
رشتهای از امتیازات، منابعِ ملی را یکی پس از دیگری به بیگانگان سپرد: رویتر (۱۸۷۲)، بانکِ شاهنشاهی (۱۸۸۹، با حقِ انحصاریِ اسکناس)، انحصارِ تنباکو (۱۸۹۰، که جنبشِ تنباکو لغوش کرد) و امتیازِ نفتِ دارسی (۱۹۰۱). همزمان، بدهیِ روزافزون به روس و انگلیس، ریشهٔ وابستگی را ژرفتر فرو برد.
در ۲۶ مه ۱۹۰۸، جورج رینولدز در مسجدسلیمان به نفت زد — نخستین نفتِ تجاریِ خاورمیانه. کمپانیِ نفتِ انگلیس و ایران (APOC، ۱۹۰۹) و پالایشگاهِ آبادان (۱۹۱۲، بزرگترینِ جهان) پا گرفتند؛ در ۱۹۱۴ دولتِ بریتانیا ۵۱٪ سهام را خرید. اما رویالتیِ نازلِ ۱۶٪ و بستهماندنِ درِ دفاترِ شرکت، آتشِ نارضایتیِ ملی را برافروخت.
نخستوزیر محمد مصدق در ۱۹۵۱ نفت را ملی کرد (با تصویبِ بهاتفاقِ مجلس) و شرکتِ ملیِ نفت را بنیاد نهاد. بریتانیا در پاسخ تحریم گذاشت و همراهِ آمریکا کودتای ۱۹۵۳ (TPAJAX/Boot) را سازمان داد؛ مصدق در ۱۹ اوت ۱۹۵۳ برکنار و زاهدی جانشینش شد. سیا در ۲۰۱۳ نقشش را رسماً پذیرفت.
انقلابِ سفید و جهشِ نفتیِ ۱۹۷۳ بودجهٔ مدرنسازیِ سریع را فراهم کرد؛ ایران بدهیِ ملی را صاف کرد، بستانکار شد و تولیدِ سرانه به اوجِ تاریخیِ ~$۱۰٬۲۶۶ در ۱۹۷۶ رسید. اما هزینهٔ سرسامآورِ سلاح، تورم، فساد و نابرابری، هیزمِ انقلابِ ۱۹۷۹ شد.
ملیسازیِ صنایع، بارِ سنگینِ جنگِ ۱۹۸۰–۱۹۸۸ و دههها تحریم (آمریکا از ۱۹۷۹/۱۹۹۵؛ تحریمهای هستهای پس از ۲۰۰۶؛ برجامِ ۲۰۱۵ و خروجِ آمریکا در ۲۰۱۸) سرنوشتِ این دوره را شکل داد. اقتصادِ نفتمحور با تورمِ بالا و سقوطِ ارز دستوپنجه نرم میکند و مفهومِ «اقتصادِ مقاومتی» به محورِ گفتار بدل شده است. ارقامِ این دوره سیاسیاند و شتابان تغییر میکنند.