مادها — نخستین دولتِ ایرانی
نخستین دولتِ ایرانیزبان بر فلات؛ ویرانکنندهٔ آشور و بسترِ برآمدنِ هخامنشیان. با اسکرول بخوانید؛ نقشه با شما گسترده میشود.
نقشه شماتیک است — هاله و شهرهای نورانی، نه مرزِ دقیقِ باستان.
اتحادِ قبایلِ ماد و هگمتانه
مادها، مردمانی ایرانیزبان بر فلاتِ غربی، زیرِ سایهٔ سنگینِ آشور کمکم دستِ اتحاد به هم دادند. هرودوت میگوید دیاکو نخستین شاه بود و هگمتانه (همدان) را با هفت دیوارِ رنگین برکشید — روایتی که رنگِ افسانه دارد. کار به دستِ کیاکسار افتاد؛ او بود که ارتش را از نو ساخت.
- Herodotus, Histories I; Encyclopaedia Iranica, "MEDIA"
ویرانیِ نینوا
کیاکسار دست در دستِ بابلیان گذاشت و در ۶۱۲ پ.م نینوا — پایتختِ آشورِ هراسانگیز — را با خاک یکسان کرد و به سدهها سلطهٔ آشور نقطهٔ پایان نهاد. با این پیروزی، ماد یکشبه به قدرتِ بزرگِ منطقه بدل شد.
- Babylonian Chronicle (Fall of Nineveh); Britannica, "Cyaxares"
نبردِ خورشیدگرفتگی با لیدیه
پیشرویِ ماد به سوی غرب، کنارِ رودِ هالیس، به رویاروییِ با لیدیه کشید. در گرماگرمِ نبرد ناگهان روز به شب بدل شد: خورشیدگرفتگیای رخ داد (که گویند تالسِ ملطی از پیش خبرش را داده بود). دو سپاه این را پیامی از آسمان خواندند، سلاح بر زمین گذاشتند و آشتی کردند. هالیس مرزِ ماد و لیدیه شد.
- Herodotus, Histories I.74; NASA eclipse catalog (28 May 585 BCE)
یکی از چهار قدرتِ جهانِ کهن
اکنون ماد در کنارِ بابلِ نو، لیدیه و مصر یکی از چهار قدرتِ بزرگِ خاورِ نزدیک بود — قلمروی که از آناتولیِ مرکزی تا فلاتِ ایران کشیده میشد. پارس (انشان) هم خراجگزارِ ماد بود و هم خویشاوندِ خاندانِ شاهیِ آن.
- Encyclopaedia Iranica, "MEDIA"; Cambridge Ancient History IV
کوروش و پایانِ سلطنتِ ماد
کوروشِ پارسی — که روایتها او را نوادهٔ دختریِ آستیاگِ مادی میدانند — بر شاهِ ماد شورید و در ۵۵۰ پ.م هگمتانه را گرفت. اما این پایانِ مادها نبود، تنها جابهجاییِ یک خاندان بود: ماد هستهٔ دومِ شاهنشاهیِ هخامنشی ماند و مادها دوشبهدوشِ پارسیان بر امپراتوری فرمان راندند.
باورِ رایج: «امپراتوریِ ماد» دولتی کاملاً متمرکز مانندِ هخامنشی بود. واقعیت: شماری از تاریخنگاران (سانسیسی-وردنبورخ) با استناد به کمبودِ شواهدِ باستانشناختی، آن را بیشتر کنفدراسیونی قبیلهای میدانند تا امپراتوریِ یکپارچه — بحثی که هنوز باز است.
- Encyclopaedia Iranica, "MEDIA"; Sancisi-Weerdenburg, "The Orientalization of the Medes"