عیلام — کهنترین تمدنِ فلات
نخستین دولتِ باسوادِ فلات — هزارهها پیش از ایرانیان، و بسترِ پنهانی که شاهنشاهیِ پارسی از آن برآمد. با اسکرول بخوانید.
نقشه شماتیک است — هاله و شهرهای نورانی، نه مرزِ دقیقِ باستان.
شوش و خطِ پروتو-عیلامی
پیش از آنکه نامی بهنامِ «ایران» شنیده شود، عیلام بود؛ تمدنی غیرهندواروپایی در جنوبغربِ فلات و یکی از نخستین جوامعِ شهریِ جهان. شوش از حدودِ ۴۲۰۰ پ.م سر برآورد و «خطِ پروتو-عیلامی» — که هنوز کسی رمزش را نگشوده — همزمان با سومر، از کهنترین نوشتههای بشر است.
- Encyclopaedia Iranica, "ELAM"; Britannica, "Elam"
سقوطِ اور به دستِ عیلام
عیلام سدهها با سومر و اکد بر سرِ برتری دستوپنجه نرم کرد. حدودِ ۲۰۰۴ پ.م عیلامیها اور را گرفتند و سلسلهٔ سومِ اور را برانداختند — ضربهای چنان سنگین که در مرثیههای سومری تا مدتها میگریست. عیلام دروازهٔ دادوستدِ قلع و سنگِ شرقِ فلات با میانرودان بود.
- "Lament for Ur"; Encyclopaedia Iranica, "ELAM ii. History"
چغازنبیل و غارتِ بابل
این عصرِ طلاییِ عیلامِ میانه بود. اونتَش-ناپیریشا زیگوراتِ سترگِ چغازنبیل (دوراونتَش) را برافراشت — تا امروز سالمماندهترین زیگوراتِ جهان. شوتروک-ناهونته بابل را غارت کرد و سنگنبشتهٔ قانونِ حمورابی و ستونِ پیروزیِ نارام-سین را همچون غنیمت به شوش کشاند؛ همانجا که باستانشناسان سدهها بعد از دلِ خاک بیرونشان کشیدند.
- UNESCO, "Tchogha Zanbil"; Louvre, "Code of Hammurabi" (found at Susa)
آشوربانیپال و نابودیِ شوش
سرانجام آشورِ نو زیرِ آشوربانیپال در یورشی بیرحم شوش را با خاک یکسان کرد (~۶۴۶ پ.م)؛ نقشِبرجستههای آشوری این ویرانی را با غرور به رخ کشیدهاند. عیلامِ یکپارچه از هم پاشید — اما مردم و فرهنگش نمردند.
- British Museum, "Ashurbanipal reliefs"; Encyclopaedia Iranica, "ELAM"
بسترِ پنهانِ ایرانِ هخامنشی
پارسیانِ تازهرسیده در انشان خانه کردند و کوروش خود را «شاهِ انشان» خواند. عیلام در شاهنشاهیِ هخامنشی حل شد، اما میراثش زنده ماند: زبانِ عیلامی یکی از زبانهای دیوانیِ تختجمشید شد (لوحهای باروی پارسه) و شوش پایتختِ زمستانیِ داریوش گشت. کوروش بر شانههای عیلام ایستاده بود.
باورِ رایج: تاریخِ ایران با «آریاییها» یا کوروش آغاز میشود. واقعیت: هزارهها پیشتر، عیلامِ غیرهندواروپایی نخستین دولتِ باسوادِ فلات بود؛ همان دیوانسالاری و شهرنشینیِ عیلامی بود که بسترِ شاهنشاهیِ پارسی را فراهم کرد.
- Persepolis Fortification Archive (OI Chicago); Encyclopaedia Iranica, "ELAM"