نیرویی که پهنهای از سندِ هند تا اژه را زیرِ یک تاج نگه داشت — با سازمانِ دهدهی، گاردِ جاودان، و ناوگانی برخاسته از ملتهای دریانورد.
گاردِ نخبهٔ ۱۰٬۰۰۰ نفرهٔ پیاده که به گفتهٔ هرودوت همواره دقیقاً همین شمار را نگه میداشت — هر کشته یا بیمار بیدرنگ جایگزین میشد، گویی هرگز نمیمُرد؛ ازینروی «جاودان». این گارد قلبِ تپندهٔ ارتش بود.
نامِ «جاودان» (Immortals) از هرودوت به یادگار مانده؛ برخی زبانشناسان آن را کجفهمیِ واژهٔ پارسیِ *anūšiya* («همراهان») میدانند. شمارِ دقیق و سازوکارش نیز چهبسا آرمانیشده باشد.
ارتش بر پایهٔ دهه، صده، هزاره و «بیوَر» (دههزار) ردهبندی میشد — ساختاری که بعدها در ارتشهای ایرانی نیز پابرجا ماند. سپاه آمیزهای از ملتهای شاهنشاهی بود؛ هرودوت آنان را در فهرستِ بلندِ سپاهِ خشایارشا یکبهیک برشمرده است.
هخامنشیان خودْ ناوگانِ بزرگی نداشتند و آن را از ملتهای دریانورد وام میگرفتند: فنیقیها، یونانیهای آسیای صغیر، مصریها و قبرسیها کشتی و ملوان میدادند. در سالامیس (۴۸۰ پ.م) همین ناوگانِ درهمآمیخته شکست خورد.
کماندارانِ پارسی نخست با رگبارِ تیر دشمن را میفرسودند، سپس سوارهنظام و پیاده به میدان میتاختند. اما رویاروی هوپلیتهای زرهپوشِ یونانی، نبودِ زرهِ سنگین و نیزهٔ بلند گاه به پاشنهٔ آشیلِ آنان بدل میشد.