انقلابِ ۵۷ و جمهوری اسلامی
نزدیک‌ترین و حساس‌ترین فصلِ تاریخِ ایران — اینجا بیشتر از همیشه می‌کوشیم رویداد را با سند بگوییم و داوری را به خواننده بسپاریم. با اسکرول بخوانید.
روایتِ بی‌طرف و سند‌محور؛ نقشه رویدادگاهِ این دوره را نشان می‌دهد، نه موضع.
فروپاشیِ سلطنت و بازگشتِ خمینی
پس از ماه‌ها اعتراض و اعتصاب، محمدرضاشاه در دیِ ۱۳۵۷ کشور را ترک کرد و آیت‌الله خمینی در بهمن از تبعید بازگشت؛ نظامِ سلطنتی در ۲۲ بهمن فرو پاشید. در همه‌پرسیِ فروردینِ ۱۳۵۸، «جمهوری اسلامی» با اکثریتِ بالا به‌رسمیت شناخته شد.
- Encyclopaedia Iranica, "ISLAMIC REVOLUTION"; Britannica, "Iranian Revolution"
قانونِ اساسیِ نو و بحرانِ گروگان‌گیری
قانونِ اساسیِ تازه با اصلِ «ولایتِ فقیه» به تصویب رسید. تسخیرِ سفارتِ آمریکا (آبان ۱۳۵۸) و بحرانِ ۴۴۴روزهٔ گروگان‌گیری، پیوندِ ایران و آمریکا را گسست و به تثبیتِ جناحِ حاکم انجامید — در رقابتی که گروه‌های دیگرِ انقلاب را از میدان بیرون راند.
- Encyclopaedia Iranica, "HOSTAGE CRISIS"; Britannica, "Iran hostage crisis"
جنگِ ایران و عراق
عراق به فرماندهیِ صدام در شهریورِ ۱۳۵۹ به ایران حمله کرد. جنگی هشت‌ساله با صدها هزار کشته در دو سو درگرفت؛ خرمشهر اشغال و سپس آزاد شد و سلاحِ شیمیایی علیه ایران به‌کار رفت. جنگ سرانجام در ۱۳۶۷ با پذیرشِ قطعنامهٔ ۵۹۸ سازمانِ ملل و بی‌آنکه برنده‌ای داشته باشد پایان یافت — زخمی ملی که تا امروز مانده است.
- UN Security Council Resolution 598; Encyclopaedia Iranica, "IRAQ vii. Iran–Iraq War"
اصلاحات، و چرخه‌های اعتراض
پس از جنگ، نخست دورهٔ بازسازی (رفسنجانی) و سپس جنبشِ اصلاحات (خاتمی، ۱۹۹۷) از راه رسید. در کنارِ آن، چرخه‌هایی از اعتراض پی‌درپی برخاست: جنبشِ سبز (۱۳۸۸)، اعتراض‌های دی ۱۳۹۶ و آبان ۱۳۹۸، و خیزشِ «زن، زندگی، آزادی» (۱۴۰۱) — نشانی از شکافی پایدار میانِ بخش‌هایی از جامعه و حکومت.
- Britannica, "Green Movement", "Mahsa Amini protests"; HRW/Amnesty reports
قدرتِ منطقه‌ای، تحریم، و نسلِ نو
ایرانِ امروز قدرتی منطقه‌ای است با برنامهٔ هسته‌ای و زیرِ سایهٔ تحریم؛ برجام (۲۰۱۵) بسته شد و آمریکا در ۲۰۱۸ از آن بیرون رفت. جمعیتی جوان و شهری، اقتصادی نفتی زیرِ فشار، و کشاکشی پیوسته میانِ دولت و جامعه، چهرهٔ کنونیِ کشور را رقم می‌زند. در ۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۶ جنگی تازه با آمریکا و اسرائیل آغاز شد، رهبری به مجتبی خامنه‌ای رسید و محاصرهٔ دریایی فشار بر اقتصاد را بیشتر کرد (وضعیت تا اکتبرِ ۲۰۲۶).
ارزیابیِ «امروز» ناگزیر بحث‌برانگیز است؛ بیدار می‌کوشد رویدادها را با سند گزارش کند، نه با داوریِ سیاسی. خواننده را به منابعِ گوناگون ارجاع می‌دهیم تا خود بسنجد.
- IAEA reports, including GOV/2026/50 (September 2026); Britannica, "Iran — History"; JCPOA (2015) & US withdrawal (2018)