اشکانیان — ایستادگی در برابرِ روم
امپراتوریِ «فراموششده»ای که نزدیک سه سده روم را پشتِ فرات نگاه داشت و حلقهٔ میانیِ راهِ ابریشم بود. با اسکرول بخوانید.
نقشه شماتیک است — هاله و شهرهای نورانی، نه مرزِ دقیقِ باستان.
اشک و کوچنشینانِ پارنی
اشکِ یکم، رهبرِ پارنی (شاخهای از سکاهای ایرانیتبار)، در پارت بر ساتراپِ سلوکی شورید و دودمانِ اشکانی را بنیاد نهاد. نخستین مرکزِ آنان نسا بود — همانجا که بعدها آرامگاه و گنجینهٔ شاهان شد. اشکانیان میراثِ هخامنشی را با سوارکاریِ چابکِ کوچنشینی درهمآمیختند و از این آمیزه، قدرتی نو ساختند.
- Encyclopaedia Iranica, "ARSACIDS"; Britannica, "Parthia"
مهردادِ یکم و فتحِ بینالنهرین
مهردادِ یکم ماد و بینالنهرین را فتح کرد و سلوکیه/تیسفون را بر کرانهٔ دجله پایتخت ساخت. اشکانیان از فرات تا هندوکُش پهن شدند و خود را «شاهنشاه» خواندند — وارثِ برحقِ شاهنشاهیِ ایرانی، اینبار در برابرِ روم ایستاده.
- Encyclopaedia Iranica, "Mithradates I"; Cambridge History of Iran III
کارهه و «تیرِ پارتی»
در کارهه، سردارِ اشکانی سورنا لژیونهای کراسوسِ رومی را با کماندارانِ سوار و سوارانِ زرهپوش (کاتافراکت) به دامِ مرگ کشاند؛ کراسوس کشته شد و عقابهای رومی به اسارت رفتند. تاکتیکِ آنان — تیراندازی به عقب در میانهٔ گریز — چنان ماند که «تیرِ پارتی» ضربالمثلِ زبانها شد.
باورِ رایج: اشکانیان فقط «حدِفاصلِ» هخامنشی و ساسانیاند و چیزِ مهمی نیستند. واقعیت: نزدیک به سه سده روم را پشتِ فرات میخکوب کردند — درازترین ایستادگیِ یک قدرتِ ایرانی در برابرِ روم.
- Plutarch, "Life of Crassus"; Britannica, "Battle of Carrhae"
میانجیِ شرق و غرب
اشکانیان حلقهٔ میانیِ راهِ ابریشم بودند: ابریشمِ چین به سوی روم و نقره و شیشهٔ روم به سوی شرق، همه از قلمروِ آنان میگذشت. فرهنگی دورگه ساختند — یونانیمآبی (سکههای یونانینویس) در کنارِ احیای سنّتِ ایرانی و زبانِ پارتی؛ پلی میانِ دو جهان.
- UNESCO Silk Roads; Encyclopaedia Iranica, "Parthian language & culture"
از جنگِ داخلی تا برآمدنِ ساسانی
جنگهای خانگیِ دودمانی و یورشهای پیاپیِ روم (سه بار غارتِ تیسفون) تنِ دولتِ اشکانی را فرسودند. سرانجام اردشیرِ پارسی، شاهِ دستنشاندهٔ پارس، اردوانِ چهارم را در هرمزدگان (۲۲۴ م) شکست داد و ساسانیان جای اشکانیان را گرفتند — یک دودمان رفت و دودمانی نو نشست.
- Encyclopaedia Iranica, "ARDAŠĪR I", "ARSACIDS"